'We bouwen een nieuwe infrastructuur, geen vervanger van de mens’

Kort voor hij het podium op gaat voor zijn lezing op HI-Day 26, neemt Haroon Sheikh nog even de tijd voor een gesprek met Publique. De hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) is nuchter, scherp en te veel wetenschapper om mee te deinen met de paniekgolf die AI doorgaans losmaakt.

"We moeten ophouden te doen alsof AI langzaam de mensen aan het overnemen is", zegt hij, terwijl de zaal zich vult voor het Human Intelligence congress. "We zijn gewoon een andere infrastructuur aan het bouwen."

Gewoon statistiek

Haroon Sheikh doet al jaren onderzoek naar kunstmatige intelligentie, en wat hem het meest opvalt is niet hoe slim AI is geworden‚ maar hoe hardnekkig de mythe is dat het zo is. "In de kern doet ChatGPT nog steeds één ding: bij elk woord kijken wat statistisch gezien waarschijnlijk het volgende woord is."

Dat klinkt triviaal, maar de schaalgrootte maakt het indrukwekkend. "Omdat het nu met heel lange teksten kan doen, lijkt het alsof de hele tekst is bedacht. Maar het is gewoon statistiek."

Die nuance gaat verloren zodra mensen de output lezen. Er treedt iets in werking wat Sheikh ‘automation bias’ noemt: de neiging om een computersysteem te behandelen als een autoriteit.

"Als een computer iets zegt, doen we net alsof het een persoon met gezag is. Daar kunnen we gewoon niet omheen."

Het meest extreme voorbeeld noemt hij 'death by GPS'; mensen die daadwerkelijk een ravijn inrijden omdat het navigatiesysteem ze die route aangaf.

"We hebben die neiging om te doen alsof computers mensen zijn. Dat zit zelfs al in kinderen, die met hun poppen ook doen alsof het net mensen zijn."

Het verschil is dat kinderen dat afleren. "En wij moeten dat met z'n allen ook nog leren."

AI praat met zichzelf

Het landschap verandert snel. Sheikh noemt recente ontwikkelingen als MoldBok en OpenClaw, platforms waar zogeheten AI-agents onderling communiceren, zonder menselijke tussenkomst.

"We mogen er als mensen zelfs niet aan deelnemen. We mogen alleen maar kijken."

Hij is daar zelf ook niet blij mee, maar wil het ook niet dramatiseren. "Dit draagt weer bij aan de mythe dat het individuen zijn. Maar het zijn gewoon machines die hun programma's met elkaar uitwisselen."

Toch zitten er serieuze risico's aan de horizon. Een groeiend probleem is dat de grote taalmodellen niet langer genoeg nieuwe trainingsdata van het internet kunnen halen. De oplossing die de industrie ontwikkelt? De modellen trainen op data die ze zelf hebben gegenereerd. "Dan gaan die gesprekjes die ChatGPT met jou en mij heeft, als input dienen om zichzelf verder te trainen. Dan krijg je straks hele bizarre uitkomsten."

En het risico zit niet alleen in de output, maar ook in onze reactie daarop. "We raken eraan gewend om maar altijd te geloven wat het systeem zegt. Het biedt foute uitkomsten, maar we zien het straks niet eens meer."

Sheikh illustreert het met een anekdote die tegelijk grappig en onheilspellend is: mensen in Dubai die via hun telefoon aan een AI vragen of er oorlog is in hun directe omgeving. "Kijk misschien even uit het raam", zegt hij droogjes. "Daar zit ook informatie in."

Mens als maatstaf, niet als slachtoffer

Toch is Sheikh geen doemdenker. Zijn kernboodschap - en die van de lezing die hij deze middag geeft - is genuanceerder dan de gebruikelijke vervangingsretoriek. "Technologie heeft door de hele geschiedenis heen bepaalde delen van ons vervangen, maar andere delen versterkt en ons op een andere manier in onze kracht gezet." AI is wat hem betreft niet anders.

De industrie heeft er belang bij het anders te framen, erkent hij. "De boodschap is altijd: kijk, die investeringen zijn de moeite waard, want straks hoeven al die mensen niet meer te werken. Dat is de efficiëntie die wij leveren."

Maar dat verhaal verdient tegenwicht. Daarom is het volgens Sheikh juist waardevol dat events als HI-Day bestaan. "Het is goed dat we op dit soort bijeenkomsten met elkaar hierover spreken. Wat doet het nu echt? En wat is het effect?"

Transformatie voor livecommunicatie 

Voor de sector van livecommunicatie ziet Sheikh geen dreigend einde, maar een transformatie. "De live ervaring gaat veranderen en wordt veel meer gemedieerd en daar komt veel meer informatie bij." Maar juist daarin ligt ruimte. "AI kan ons op andere manieren begeleiden: een ervaring dieper maken, achtergrondkennis bieden, het verleden tot leven wekken."

Het gaat hem niet om de keuze tussen menselijk of kunstmatig, maar om de tussenweg. "De discussie gaat hier ook heel vaak over: zijn wij mensen onvervangbaar, of gaat het straks allemaal via AI? En ik denk dat het zinvol is om naar die tussenweg te kijken."